Not: Bu yazının düzenlenmiş haline buradaki derlemeden ulaşabilirsiniz.

Bir film izlerken gördüğünüz her plan, aynı zamanda açı veya kadraj da diyebiliriz, seyirci üzerinde bir etki bırakır. Bu etki pek çok değişkene bağlıdır, oyunculuğa, ışığa, dekora, müziğe, sese ve de bu yazının konusu, seçilen açıya.

Godard zamanında “Kameranın yeri ahlaki bir tercihtir” demeyi uygun görmüştü bu hususta. Kameranın ne gösterip ne göstermediği, gösterdiğinin de ne kadarını gösterdiği çok önemlidir. Sinemada her bir açı, sebep ve sonucuyla sorgulanmalıdır. Ülkemiz kısa filmlerinde bir şey anlatan kadrajlardan çok, güzel görünen kadrajlar tercih ediliyor ne yazık ki. Bu zaman zaman gerekli bir şey olsa da bilinçsizce yapılması film izlemeyi keyiften çok işkenceye çevirir.

Tabii ki ben de görüntü ustası olmadığımdan muhteşem kadrajlar nasıl kurulur onu anlatamayacağım zira o kapasitede bir insan değilim. Zaten böyle başlık atınca sanki 10 milyon çeşit varmış gibi oldu. Oysa az sayıda temel plan ve açı çeşidi var. Önemli olan bunları doğru şekilde kullanabilmek. Kareler 2’de bahsettiğim kadraj buna güzel bir örnek. Sıradan herhangi bir kadrajın bile doğru kurulduğunda nasıl bir etki yaratacağını iyi bir şekilde örnekliyor.

Kamera ve çektiği nesne arasındaki ilişki (açı) bizi duygusal anlamda yönlendirir. Görüntülenmekte olan şeyle ilgili fikir ve daha da önemlisi belirli bir duygu verir. Seyirciye doğru duyguları aktarabilmek adına bu açı ve planları bilmek önemlidir. Aşağıda yazacaklarımdan daha fazla türde plan ve açı mevcut ancak ben sadece en temel olanlara değineceğim. Plan türlerimiz ile başlayalım bakalım.

Plan (ing: shot) türleri sinema ve fotoğraftaki en temel unsurlardandır. Genelde 5 (+- birkaç tane daha var) temel türe ayrılır, bunların adları da, tanımları gibi değişkendir. Ben kendimce genellemeye ve mantıklı bir şekilde adlandırmaya çalışacağım:

Aşırı geniş plan (ing: Extreme Long/Wide shot):

The Bridge on the River Kwai

Adı yeterli açıklamayı yapıyor sanırım. Çok büyük coğrafyaları, manzaraları tanıtmak için kullanılır. Duruma göre genel plan (ing: Establishing shot) olarak da kullanılır.

Geniş plan (ing: Long/Wide shot): En önemli planlardan biridir. Genel plan  olarak kullanımı sıkça görülür. Bir sahneyi tanıtmada kullanılan açıdır. Karakterlerin ve nesnelerin birbirlerine göre konumlarını seyirciye aktarmada kullanılır. Kafa karıştırılmak istenmiyorsa genelde her yeni sahne bir genel planla açılır. Genel planlar aşırı geniş açı da olabilirler. Eylem ekseni ve 180 derece kuralı da bu planla kurulur. Oyuncuların tüm vücudu görünür durumdadır.

Orta/Bel plan (ing: Medium shot): Genel plandan sonra orta planlar gelmeye başlar. Eğer plan dizlerden yukarısını içeriyorsa buna Amerikan planı da denir. Genelde belden kesilir. Amors açıları da genelde bel planından alınır ancak yakın plandan da alınabilir (omuz, çene). Coğrafya ve karakterlerin ilişkileri seyirciye tanıtıldıktan sonra daha fazla ayrıntı sunabilmek için bu planlara geçilir. Seyircinin karakterle özdeşleşmesi isteniyorsa genelde bel planda karakteri merkeze alarak bunu yaparlar.

Yakın plan (ing: Close up): Sadece önemli olan nesneye/yüze vs. odaklanılır. Geriye kalan tüm detaylar, ya hiç görünmez, ya da fludur. Karakterin hissettiklerini daha iyi anlamamızı da sağlar. Ayrıntı planlar genelde yakın planlardan oluşur.

Max Fischer ile tanışın

Hando ile tanışın

Aşırı yakın plan (ing: Extreme close up): Artık doğallıktan uzaklaşan bir açıdır. Duyguları iyice vurgulamak için kullanılabilir. Gözyaşı damlası, burun deliklerinin veya göz bebeklerinin genişlemesi gibi şeyleri göstermekte kullanılabilinir. Büyük üstad  Leone yakın ve aşırı yakın planlarıyla ünlüdür. Neredeyse tüm amorsları yakın ile aşırı yakın plan arasında gider gelir. Bazen ise sadece az sonra patlayacak aksiyon fırtınasının heyecanını yaşamakta olan bir karakterin gözlerini gösterir bize. Öpüşmeyi bekleyen bir dudak da olabilir bu.. Örnekler çoğaltılabilir..

The Good, the Bad and the Ugly

Sadeleştirilmiş şekilde plan türleri bu kadar. Amerikalılar falan bunları biraz daha ayrıntılı şekilde de inceliyorlar, örneğin omuzdan kesilen ile çeneden kesilen planı ayırıyorlar veya göğüs plan dediğimiz omuz ile bel arası bir plan oluşturuyorlar vs. ancak o kadar ayrıntılı bir inceleme yazmaya gerek duymadım. Tamamı zaten tercihe bağlı şeyler olduğundan özünü bilmek yeterli. Hiçbiri katı değil ve dilendiği gibi aralarda gidilip gelinebilinir. Sınava girmeyeceğiniz sürece kimse size bu planların adlarını sormaz. Neyi görmek istediğinizi sorarlar. Onu da neden görmek istediğinizi bilmenizi beklerler.

Şimdi de birkaç tane açıya değinelim bakalım. Açılar karakter psikolojisi veya kişiliği yansıtmada planlardan daha etkili ve önemlidirler. O nedenle doğru kullanımlarını kavramak da önemli. Onlara değinelim bakalım.

Göz hizası (ing: Eye level): Görüp görebileceğiniz en yaygın açı türüdür. Herhangi özel bir durum olmadığı takdirde tüm açılar göz hizasından çekilir. Bu hem tarafsız (nötr) bir açıdır, hem de özel bir anlam içermez. Amors çekimlerde de karşılıklı amorslar hep göz hizasından çekilir (bu nedenle genel plan verilmezse karakterler aynı boyda değilse bile aynı boyda sanılabilirler).

Kuş bakışı (ing: Birds-eye): Karakteri inanılmaz basık gösterir, elleri ayakları birmiş gibi durur. Genelde kaybolmuşluk, çaresizlik vb. hissini güçlendirmek için kullanılır.

Special – Karakterimiz halkın içinde paniğe kapılmıştır, nerede olduğunu, ne yaptığını kavrayamamakta, deli divane gibi dolanmaktadır. Bu açıdan sonra aşağıdaki üst açıya bağlanan film, karakterin sorunları üzerine vurgularını sürdürür. Çok derin psikolojik sorunlarla boğuşan bu karakterin iç dünyası görsel olarak da çok güzel bir şekilde vurgulanır.

Üst açı (ing: High angle): Göz hizasının üzerinden çekilen tüm açılar üst açı olarak geçer (kuş bakışına kadar). Üst açının en önemli yanı, odaklandığı nesneyi ezmesidir. Yani odaklandığı nesnenin aciz, ürkmüş, korkmuş vb. bir durumda olduğunu vurgular.

Special

Alt açı (ing: Low Angle): Üst açının her anlamda tersidir. Göz hizasının altından çekilen açılar için kullanılır ve çekilen nesneyi yüceltici bir etkiye sahiptir. Genelde korkutucu karakterleri veya ruh hallerini vurgulamak için kullanılır.

Romper Stomper – Neonazi Hando, devamlı takıldıkları barı satın alan Vietnamlılar’ı döverken (muhteşem bir kadraj tanımlaması yaptım, kendimle gurur duyuyorum).

Touch of Evil – Blogu İngilizce yazıyor olsam bu karakter için “badass” derdim. Türkçe yazdığım için diyemiyorum. Herkesin adından saygıyla karışık bir korkuyla bahsettiği komiser Hank Quinlan ve filmde ilk göründüğü sahne. Aşırı kilo almış bir Welles yorumuyla, tabii tanıyabilirseniz.

Eğik Açı (ing: Dutch/Canted/Tilted/Oblique angle): Bir şeylerin ters gittiğini anlatmanın en kolay yollarından biri eğik açılardır. Neredeyse tüm korku filmlerinde bolca bulunmasının sebebi de budur. Ancak tabii doğru kullanıldığı her yerde filme ayrı bir lezzet katar. Düz çizgiler, perspektif ve yön belirtmenin yanı sıra, her şeyin normal olduğunu ve nötr bir durumda olduğumuz izlenimini de verir. Eğik çizgiler ise bilinçaltına uyarı gönderir. Kavisli bir yol bir düz yoldan daha tehlikeli görünür. O nedenle eğik açılar, abartılmadan kullanıldığı takdirde çok etkilidir.

Gördüğüm en iyi, ya da benim en çok sevdiğim eğik açı kullanımı The Third Man filmindedir. Şimdi örnek kare koyardım ancak filmin ilk yarım saati tamamen eğik açı ile çekildiğinden anlamsız olur. Film bittikten sonra yapım ekibi espri olsun diye yönetmene düzeç hediye etmiş zaten.

Masumiyet – Karakterimiz 10 yılın ardından hapisten çıkmıştır, filmin başında, dış dünyaya ayak uyduramayacağından dışarıya çıkmak istemediğine dair hapishane yönetimine bir mektup yazar, buna rağmen serbest bırakılır. Bu sahnede, karakteri ilk kez sokakta yürürken görürüz. Tabii ses ve müzik eşliğinde izlemek etkiyi katlıyor (bu arada aynı montu Kader’de diğer bir tanıdık karakterin omuzlarında görebilirsiniz).

The 39 Steps – Hafıza adam’a 39 basamak’ın ne olduğu sorulur, Hafıza Adam kendisine sorulan her soruyu cevaplamak zorundadır, ancak bu soruyu cevaplarsa öldürüleceğini bilmektedir.. Cevaplayıp cevaplamadığını öğrenmek için filmi izlemelisiniz tabii. Hitchcock’un tüm filmlerini izleyin, o ayrı.

Gerçekten Fazlası Değil – Bu kareden ve anlamından filme yaptığım okumada bahsetmiştim efendim.

Bakış Açısı (ing: Point of View shot): Genelde karakterin yüzünü yakın veya bel planda gördükten (gördüğü şeye tepkisini de gördükten sonra) karakterin gözünden gördüğü şeyi biz de görürüz. Buna Bakış açısı denir. BA çekimleri bazen karakterin omzu üzerinden de yapılır, 2 3 karakterin bakış açıları tek bir ortak açıdan da verilebilir. Bu açının tek ve doğru bir tanımı yoktur, çeşitli şekillerde verilebilir. Macera, korku vs. türü filmlerde bolca kullanılmasına rağmen Antonioni’nin Blowup‘ı gibi (valla son filmimizde gönderme yaptık diye demiyorum)  filmlerde de kullanılır. Seyirciye kameranın varlığını hatırlattığını düşündüğümden fazla sevmem ancak sık kullanılan, etkili bir açı türüdür. Örnek kare olarak Blowup’taki araba sahnesini koyacaktım ancak film elimde olmadığından koyamıyorum. Elinde olan varsa ve bana ulaştırabilirse sevinirim.

Genelleştirilmiş kamera açı ve planlarımız bunlar. Pek kafamdaki gibi açıklayıcı ve güzel olmadı ancak idare edeceksiniz. Uzun zamandır yazmadığımdan ve yakında filmin yapım sonrası işlerine girişeceğimizden ve ayrıca bu yazıyı da yaklaşık 2 aydır planladığımdan aradan çıkarmak istedim. Neyse, baktık olmadı, ileride genişletiriz. Faydalı olması dileğiyle.

Popülerlik: 57% [?]

Bunlar da ilginizi çekebilir

• Kurgu ve Kadraj (0)
  Yazının adı çok boktan biliyorum ama 10 dk. ad aradım bulamadım. Kusura bak...
• Sinema 101, Ders 3: Ayrıntı ve Ara Planlar (5)
  Not: Bu yazının düzenlenmiş haline buradaki derlemeden ulaşabilirsiniz. Ül...
• Sinema 101, Ders 2: 1/3 Kuralı ve Kompozisyonda Altın Oran (7)
  Not: Bu yazının düzenlenmiş haline buradaki derlemeden ulaşabilirsiniz. Vi...
• Sinema 101, Ders 1: Eylem Ekseni, 180° ve 30° Kuralları (10)
  Not: Bu yazının düzenlenmiş haline buradaki derlemeden ulaşabilirsiniz. Ey...